Obywatelstwo brytyjskie i polskie a obowiązki cudzoziemca albo pracodawcy

Zagadnienie posiadania podwójnego obywatelstwa – polskiego i brytyjskiego – zyskało na szczególnym znaczeniu po wystąpieniu Zjednoczonego Królestwa z Unii Europejskiej (Brexit). Dla wielu osób posiadających paszporty obu tych państw, a także dla zatrudniających ich pracodawców, status prawny takiego pracownika może wydawać się skomplikowany. W praktyce jednak polskie ustawodawstwo w sposób jednoznaczny rozstrzyga tę kwestię, opierając się na zasadzie wyłączności obywatelstwa. Niniejsze opracowanie szczegółowo omawia obowiązki ciążące na pracodawcach oraz samych pracownikach w kontekście procedur przed wojewodą, kwestii karty pobytu oraz ewentualnych postępowań odwoławczych.

Zasada wyłączności obywatelstwa polskiego

Kluczowym punktem wyjścia dla analizy sytuacji osób posiadających jednocześnie obywatelstwo brytyjskie i polskie jest art. 3 ustawy o obywatelstwie polskim. Zgodnie z tym przepisem, obywatel polski posiadający równocześnie obywatelstwo innego państwa ma wobec Rzeczypospolitej Polskiej takie same prawa i obowiązki jak osoba posiadająca wyłącznie obywatelstwo polskie. Oznacza to, że obywatel polski nie może wobec organów władzy państwowej (w tym przed wojewodą, Strażą Graniczną czy Państwową Inspekcją Pracy) powoływać się ze skutkiem prawnym na posiadanie obywatelstwa innego państwa i na wynikające z niego prawa.

W praktyce administracyjnej i pracowniczej zasada ta niesie za sobą fundamentalne konsekwencje. Osoba posiadająca podwójne obywatelstwo (polskie i brytyjskie) na terytorium Polski jest traktowana wyłącznie jako obywatel polski. Nie ma do niej zastosowania ustawa o cudzoziemcach, co oznacza, że nie musi, a wręcz nie może ubiegać się o dokumenty legalizujące pobyt czy pracę, takie jak karta pobytu.

Zatrudnianie pracownika z podwójnym obywatelstwem – obowiązki pracodawcy

Z punktu widzenia polskiego pracodawcy, zatrudnienie osoby legitymującej się obywatelstwem polskim oraz brytyjskim nie różni się niczym od zatrudnienia rodowitego Polaka. Pracodawca nie ma obowiązku uzyskiwania dla takiego pracownika żadnych zezwoleń na pracę, oświadczeń o powierzeniu wykonywania pracy czy dokonywania zgłoszeń do urzędu pracy.

Należy jednak zwrócić uwagę na kluczowy aspekt formalny: pracodawca powinien wymagać od kandydata do pracy przedstawienia polskiego dokumentu tożsamości (dowodu osobistego lub paszportu). Przedstawienie przez pracownika wyłącznie paszportu brytyjskiego może wprowadzić pracodawcę w błąd i doprowadzić do niepotrzebnego wszczęcia procedur związanych z legalizacją zatrudnienia cudzoziemca. Jeżeli pracodawca, opierając się wyłącznie na brytyjskim dokumencie, zgłosi pracownika jako cudzoziemca, może narazić się na komplikacje biurokratyczne, choć samo zatrudnienie pozostanie legalne ze względu na faktyczne posiadanie przez pracownika polskiego obywatelstwa.

Dokumentowanie tożsamości w aktach osobowych

W aktach osobowych pracownika powinien znajdować się dowód potwierdzający jego tożsamość i obywatelstwo polskie. Pracodawca ma prawo żądać od pracownika podania danych osobowych oraz przedłożenia do wglądu dokumentu tożsamości w celu sporządzenia kopii lub odnotowania niezbędnych danych. W przypadku osób o podwójnym obywatelstwie, posługiwanie się polskim paszportem lub dowodem osobistym jest najprostszą drogą do uniknięcia jakichkolwiek wątpliwości ze strony organów kontrolnych, takich jak Państwowa Inspekcja Pracy czy Zakład Ubezpieczeń Społecznych.

Warto również wskazać na kwestie związane z ubezpieczeniami społecznymi. Pracodawca zgłaszając pracownika do Zakładu Ubezpieczeń Społecznych (ZUS) na formularzu ZUS ZUA, musi posłużyć się numerem PESEL. Obywatele polscy mieszkający na stałe w Wielkiej Brytanii mogą takiego numeru nie posiadać lub go nie pamiętać. W takiej sytuacji konieczne jest złożenie wniosku o nadanie numeru PESEL. Dla obywatela polskiego procedura ta jest znacznie prostsza niż dla cudzoziemca, gdyż podstawą prawną jest sam fakt bycia obywatelem RP ubiegającym się o dokument tożsamości.

Kiedy karta pobytu staje się przedmiotem wątpliwości?

Częstym błędem popełnianym przez osoby posiadające obywatelstwo brytyjskie i polskie, które przez wiele lat mieszkały w Wielkiej Brytanii i słabo znają polskie realia prawne, jest próba ubiegania się o kartę pobytu po powrocie do Polski. Karta pobytu jest dokumentem tożsamości cudzoziemca w Polsce i potwierdza jego prawo do pobytu na terytorium kraju. Ponieważ jednak osoba z podwójnym obywatelstwem nie jest w świetle prawa cudzoziemcem, wojewoda nie może wydać jej takiego dokumentu.

Jeśli taki wniosek zostanie złożony, wojewoda po ustaleniu, że wnioskodawca posiada obywatelstwo polskie, wyda decyzję o odmowie wszczęcia postępowania lub o jego umorzeniu jako bezprzedmiotowego. Polskie obywatelstwo wyklucza bowiem możliwość prowadzenia postępowania w sprawie legalizacji pobytu cudzoziemca.

Sytuacja obywateli Wielkiej Brytanii bez polskiego obywatelstwa

Dla kontrastu warto przybliżyć sytuację obywateli Wielkiej Brytanii, którzy nie posiadają polskiego obywatelstwa. Po zakończeniu okresu przejściowego po Brexicie, obywatele UK stali się obywatelami państw trzecich. Ich status zależy od tego, czy zamieszkiwali w Polsce przed 31 grudnia 2020 roku (beneficjenci Umowy Wystąpienia), czy też przybyli do Polski po tej dacie.

• Beneficjenci Umowy Wystąpienia: Posiadają prawo do pobytu i pracy w Polsce na uproszczonych zasadach. Powinni jednak posiadać odpowiednie dokumenty pobytowe wydane przez wojewodę, potwierdzające ich status (np. karta pobytu z adnotacją dotyczącą Umowy Wystąpienia).
• Nowi przybysze (po 1 stycznia 2021 r.): Podlegają ogólnym zasadom dotyczącym cudzoziemców z państw trzecich. Aby legalnie mieszkać i pracować w Polsce, muszą uzyskać odpowiednie zezwolenie na pobyt czasowy i pracę, a ich pracodawca musi ubiegać się o zezwolenie na pracę, chyba że zachodzą przesłanki do zwolnienia z tego obowiązku.

Postępowanie przed wojewodą i procedura odwoławcza

W przypadku cudzoziemców (w tym obywateli brytyjskich nieposiadających polskiego obywatelstwa), organem pierwszej instancji w sprawach legalizacji pobytu jest wojewoda właściwy ze względu na miejsce pobytu cudzoziemca. To do urzędu wojewódzkiego składa się wnioski o udzielenie zezwolenia na pobyt czasowy, stały lub rezydenta długoterminowego UE.

Procedura ta bywa skomplikowana i czasochłonna. W przypadku wydania przez wojewodę decyzji odmownej, cudzoziemcowi przysługuje prawo do wniesienia odwołania. Odwołanie wnosi się do Szefa Urzędu do Spraw Cudzoziemców za pośrednictwem wojewody, który wydał decyzję, w terminie 14 dni od dnia jej doręczenia. W trakcie postępowania odwoławczego pobyt cudzoziemca na terytorium Polski uważa się za legalny, pod warunkiem że wniosek o udzielenie zezwolenia został złożony w terminie i nie zawierał braków formalnych (lub zostały one uzupełnione).

Kluczowe elementy skutecznego odwołania

Wnosząc odwołanie od decyzji wojewody, należy szczegółowo przeanalizować uzasadnienie zaskarżonej decyzji. Odwołanie powinno zawierać zarzuty wobec decyzji (np. błędną ocenę materiału dowodowego, naruszenie przepisów postępowania administracyjnego) oraz nowe dowody, jeśli mają one znaczenie dla sprawy. Brak precyzji lub niedopełnienie terminów może skutkować utrzymaniem w mocy decyzji wojewody, co z kolei nakłada na cudzoziemca obowiązek opuszczenia terytorium Polski.

Warto podkreślić, że odwołanie od decyzji wojewody musi spełniać wymogi formalne określone w Kodeksie postępowania administracyjnego. Powinno zawierać wskazanie osoby, od której pochodzi, jej adres, określenie zaskarżonej decyzji oraz podpis. Co ważne, odwołanie wnosi się za pośrednictwem wojewody, który wydał decyzję. Oznacza to, że pismo fizycznie składa się lub wysyła do urzędu wojewódzkiego, a nie bezpośrednio do Szefa Urzędu do Spraw Cudzoziemców w Warszawie. Wojewoda ma wówczas szansę na ponowne przeanalizowanie sprawy – jeśli uzna odwołanie w całości za uzasadnione, może wydać nową decyzję (tzw. "autokontrola"). W przeciwnym razie jest zobowiązany przekazać sprawę wraz z aktami do organu wyższego stopnia w terminie 7 dni.

Praktyczne przykłady (Case Studies)

Case Study 1: Pracownik z podwójnym obywatelstwem

Pan Tomasz posiada zarówno obywatelstwo polskie, jak i brytyjskie. Przez ostatnie 15 lat mieszkał w Londynie, gdzie posługiwał się wyłącznie dokumentami brytyjskimi. Po powrocie do Polski postanowił podjąć pracę w Warszawie. Podczas rozmowy rekrutacyjnej przedstawił swój brytyjski paszport. Dział kadr, przekonany, że ma do czynienia z cudzoziemcem z państwa trzeciego, rozpoczął procedurę przygotowywania wniosku o zezwolenie na pracę.

Rozwiązanie: Przed podpisaniem umowy Pan Tomasz wspomniał, że jego rodzice są Polakami i sam posiada polski paszport, choć jest on nieważny. Pracodawca słusznie wstrzymał procedurę legalizacji pracy cudzoziemca i poprosił Pana Tomasza o wyrobienie nowego polskiego dowodu osobistego lub paszportu. Do czasu uzyskania dokumentu, Pan Tomasz przedstawił potwierdzenie posiadania obywatelstwa polskiego. Zatrudnienie nastąpiło na zasadach ogólnych dla obywateli polskich, bez konieczności angażowania wojewody.

Case Study 2: Obywatel brytyjski bez polskiego obywatelstwa

Pan John, obywatel Wielkiej Brytanii, przyjechał do Polski w 2022 roku w celach zarobkowych. Złożył wniosek do wojewody o udzielenie zezwolenia na pobyt czasowy i pracę. Wojewoda wydał decyzję odmowną, argumentując, że pracodawca nie wykazał tzw. "testu rynku pracy" (informacji starosty o braku możliwości zaspokojenia potrzeb kadrowych na lokalnym rynku pracy), a stanowisko Johna nie było zwolnione z tego wymogu.

Rozwiązanie: Pan John, przy pomocy profesjonalnego pełnomocnika, złożył odwołanie do Szefa Urzędu do Spraw Cudzoziemców w ustawowym terminie 14 dni. W odwołaniu wykazano, że pracodawca faktycznie przeprowadził test rynku pracy, jednak dokument nie został prawidłowo dołączony do akt sprawy przez urzędnika pierwszego kontaktu w urzędzie wojewódzkim. Po przeanalizowaniu odwołania i załączonych dokumentów, organ drugiej instancji uchylił decyzję wojewody i udzielił zezwolenia na pobyt i pracę.

Podsumowanie i rekomendacje

Zarówno dla pracodawców, jak i dla osób posiadających podwójne obywatelstwo (brytyjskie i polskie), kluczowe jest zrozumienie, że polskie obywatelstwo zawsze dominuje na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej. Osoby takie nie podlegają przepisom o cudzoziemcach, co eliminuje potrzebę kontaktu z wojewodą w celu legalizacji pobytu czy pracy.

Zaleca się, aby pracodawcy w procesie rekrutacji weryfikowali, czy obcokrajowcy deklarujący posiadanie powiązań z Polską nie posiadają przypadkiem polskiego obywatelstwa. Pozwala to uniknąć zbędnych kosztów, straty czasu oraz ewentualnych sporów kompetencyjnych przed organami administracji publicznej. Z kolei obywatele brytyjscy nieposiadający polskiego obywatelstwa muszą ściśle przestrzegać procedur imigracyjnych, a w przypadku problemów z decyzjami wojewody – sprawnie korzystać z przysługującego im prawa do odwołania.